Zwervers
op Soffelt en Jekschot
| Nog
veel meer verhoren en bekentenissen van deze zwervers zijn
opgeschreven in de schepenprotocollen van Deurne: Archief
RHC-Eindhoven, oud rechtelijk archief van Deurne, inv. nr. 46b;
Antoon Vissers, vermelding in Genealogisch Tijdschrift Oost
Brabant (2002) 109. |
|
In
Brabant zwierven vroeger heel wat bedelaars rond. Meestal
gedeserteerde of ontslagen soldaten of andere verstotelingen.
Vooral op markten en bedevaartplaatsen waren ze present. Ze
hadden de meest mooie namen zoals Swarte Cas of Magere Cas,
Jenneke met de strik ofwel Jenneke met de klooten, Hein met het
mutske, Kromme Toon, Rooie Jennemie, Swarte Betje, Heijn den
Hasenmond en ga zo maar door.
Ook Zijtaart lag op weg van dat gespuis. Op paasdag in 1736
waren onder andere Jan Gommers en zijn maat magere Cas in de
buurt van Veghel bij een boerderij. Daar zag Magere Cas een
“keel” (een kiel, een kledingstuk) hangen die hij wel wilde hebben. De
boer, die dit bemerkte, dreigde toen de knecht te roepen en de
snaphaan (het geweer) te pakken. Daar schrok, onze nog jeugdige Jan Gommers
van, maar Cas niet, die zei: “Gaat
niet loopen, ik sal den boer een snee door seyn bakkes geven.”
De boer werd bang en
zei: “Kom ik sal u de keel
wel leenen, maar gij moet hem wederom brengen.” Dat dat zou gebeuren zal die boer zelf ook wel niet geloofd hebben.
Daarop zijn de twee samen naar Zoffel (Soffelt) gegaan
waar ze weer andere bedelaars tegenkwamen. Daar
was ook Anna van Kevelaar een ‘quaad en boosaardich mensch’.
Ze was daar, op de hei tussen Jekschot en Rooi, met haar zus
Maria. Magere Cas had een oogje op Maria van Kevelaar, maar dat
vond zus Anna niet goed. Anna trok haar mes om Cas te steken.
Magere Cas moest met een stuk hout dit mes uit haar handen
slaan. Dit vond plaats bij nabij de hoeve op Jekschot. Anna zal
wel jaloers geweest zijn, want eerder had zij al
‘vleeschelijke conversatie’ gehad (gewipt) met Cas en toen ze
in Eerde waren heeft ze van Cas drie dozijn zilveren knopen
gekregen. Hiervan heeft ze er meerdere op haar hemd genaaid en
ook nog knopen verkocht in Den Bosch op de markt.
De meesten van deze troep zwervers zijn uiteindelijk in Deurne
gevangen genomen en ook aldaar opgehangen. Heel apart was dat de
jeugdige Jan Gommers door een Helmondse dokter is gevisiteerd of
hij wel haar onder zijn oksels had. Kinderen mocht men namelijk
niet ophangen.
|
|
BHIC, Archief van het dorpsbestuur
van Veghel, inv. nr. II-E-66. |
|
BEWONERS ZIJTAART IN 1736
Arm = bedeeld door de armentafel
Matig arm = niet bedeeld door de armentafel, maar te arm om het
hoofdgeld (een plaatselijke belasting) te betalen
Niet arm = niet bedeeld door de armentafel en betaalde wel
hoofdgeld
> 16 = 16 jaar of ouder
< 16 = onder de 16 jaar
|
Adres: |
Wel-stand |
Boven Onder 16 jaar |
Bewoners: |
|
Rot: Zondveld
|
|
Jekschot-straat C |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 2 |
Hendrik Hendrik Joosten (weduwnaar), Aalbert en Hendrina
(kinderen)
Jan en Mari (kinderen)
|
|
Heihoef 1 |
Niet arm |
> 16: 5
< 16: 4 |
Aart Aalbert Hijhoevenaar (man), Teuniske (vrouw),
Adriaan, Jenneke en Peternel (kinderen)
Anneke en Ariaanke (kinderen), Heijmon Teunisse
(schaapherder), Maria Tonis (kostkind)
|
|
Jekschot 1-2 |
Niet arm |
> 16: 4
< 16: 6 |
Jan Hendrik Nonnen (man), Jen (vrouw), Willem Jans en
Goyert Jans, (knechten)
Johanna, Marij, Marten, Anna, Johannis en Geertruij
(kinderen)
|
|
Jekschot-straat 11 |
Niet arm |
> 16: 4 |
Philip Wynen (man), Mi (vrouw), Arien Ariens, Frenssen
Boermans (boden)
|
|
Jekschot-straat 9 |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Willemijn, weduwe Joost Hendrix (weduwe), Meghelt,
Hendrik (kinderen)
Seijke (schoondochter)
|
|
Jekschot-straat 5 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 4 |
Dirk Matteusse (weduwnaar), Arien (zoon)
Mi, Jan, Rut en Catalijn (kinderen)
|
|
Jekschot-straat B |
Niet arm |
> 16: 2 |
Tijs Nelis Boeren Tijs (zijn broer)
|
|
Jekschot-straat 3 |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Antonij Ariens (man), Annemij, Mi Ariens, (meid)
Leendert, Jenneke ende Ariaantje (kinderen)
|
|
Jekschot-straat 1 |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Hendrick Willem Stoots (man), Hijlke (vrouw), Engel
(moeder)
Jacob Hendrix (knecht)
|
|
Zondveld-straat 17 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 4 |
Leendert Aalbers (man), Jen (vrouw)
Jennemij, Cristina, Alegonda, Jan (kinderen)
|
|
Zondveld-straat 15 |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Tomas Steeve de Bie (man), Ida (vrouw), en Mi Steeve de
Bie (zus van man)
Catalijn en Mi (kinderen), Gordina Gerits (meid)
|
|
Zondveld-straat 13 |
Niet arm |
> 16: 4
|
Jan Tijssen (man), Agnees (vrouw), Arien Claassen
(knecht), Ariaantje Versteegde (meid)
|
|
Zondveld-straat 9 |
Niet arm |
> 16: 5 |
Lambert Jan Geerits (man), Prijn (vrouw), Jan en Hendrik
(zonen), Maria Peters (meid)
|
|
Krijtenburg 26 |
Niet arm |
> 16: 5
< 16: 1 |
Jan Leenders (man), Anneken (vrouw), Joannis Ariens
(knecht), Hendrina Roeloffs (meid), Hijlke Jan Corsten
(inwonend)
Anneke Dircx (ondermeid)
|
|
Krijtenburg 24 |
Matig arm |
> 16: 4
< 16: 1 |
Peter Martens (weduwnaar), Jan, Ariaantje en Beth
(kinderen)
Hendrina (dochter)
|
|
Krijtenburg 22 |
Niet arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Jan Mattheus Ariens (man), Jenneke (vrouw)
Arnoldis Dircx (kostkind)
|
|
Krijtenburg 21 |
Matig arm |
> 16: 4 |
Jenneke, weduwe Zeger Peters, Sijmon (zoon), Tonij
Hendrix en Willemijn Ariens (boden)
|
|
Krijtenburg 18 |
Arm |
> 16: 4
< 16: 1
> 16: 3 |
Willem Jan Willems (man), Lena (vrouw), Mari (zus),
Lambert (broer)
Jan (zoon)
Jan Jan Willems (man), Anne (vrouw), Jan (zoon)
|
|
Krijtenburg 17 |
Niet arm |
> 16: 3 |
Dielis Gerits (man), Hendrien (vrouw), Beth Hendrix
(meid)
|
|
Krijtenburg 14 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Jan Nelis Heere (man), Anneke (vrouw
Johanna, Aalbert en Peernel (kinderen)
|
|
Krijtenburg 12 |
Niet arm |
> 16: 5 |
Maria, weduwe Hendrik Ariens Versteegden, Peter,
Cornelis, Johanna en Jacomijn (kinderen)
|
|
Krijtenburg 11 |
Niet arm |
> 16: 8
< 16: 2 |
Adriaan Boermans (man), Mi (vrouw), Lambert, Hendrik,
Jan, Maria, Annemij en Catalijn (kinderen)
Ariaan en Helena (kinderen)
|
|
Rot: Biezen en Kreitenburg
|
|
Krijtenburg 7 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Lambert Leenders (man), Mi (vrouw)
Beth (dochter) en Mi Tijssen (meid)
|
|
Krijtenburg 6
|
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Jan van der Hijden (man), Gordina (vrouw)
Gerit (zoon), Beth Hendrix (meid)
|
|
Krijtenburg 4A |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Rombout Leenders (man), Beth (vrouw), Beth (dochter)
Daniel, Willem en Mi (kinderen)
|
|
Biezendijk 29 |
Niet arm |
> 16: 2 |
Goort Laurenss Baltussen (man), Peternel
(vrouw)
|
|
Biezendijk 30 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Matijs Dirx (man), Arike (vrouw)
Jen en Dirk (kinderen), Peer van Roij (knecht)
|
|
Biezendijk 27 |
Niet arm
|
> 16: 4
|
Jan Baltussen van Rijt (man), Mi (vrouw), Baltus en
Maria (kinderen)
|
|
Biezendijk F |
Matig arm |
> 16: 2 |
Goort van Boxtel (man), Willemke (vrouw)
|
|
Biezendijk E |
Arm |
> 16: 1
< 16: 1 |
Bet Joost Biele
Catalijn Aarts (meid)
|
|
Biezendijk 23 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Adriaan Willem Jans (man), Mi (vrouw
Peernel, Jen en Willemke (kinderen)
|
|
Biezendijk 22 |
Matig arm |
> 16: 4
< 16: 3 |
Elen Peter Elens (broer), Peernel (zus), Jan Wouters
(man), Barbara (vrouw)
Lena, Jen en Peeter (kinderen)
|
|
Biezendijk D |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Mi, weduwe Hendrik Nelisse, Cornelis (zoon)
Jan en Peter (kinderen)
|
|
Biezendijk C |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Willem Jan Tomas (man), Hendrina (vrouw)
Hendrina (dochter)
|
|
Biezendijk 20 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 7 |
Tijs Wilbors (man), Beth (vrouw)
Jenneke, Willemijn, Lambert, Mi, Tijs, Beth en Wilbort
(kinderen)
|
|
Biezendijk 19 |
Niet arm
|
> 16: 4
< 16: 3 |
Hendrik Rutte Cluijtmans (man), Anna de vrouw, Peter en
Rut (kinderen)
Jan, Mari en Hendrina (kinderen)
|
|
Lage Biezen C |
Arm |
> 16: 2 |
Mi Cornelissen (weduwe), Lijs (dochter)
|
|
Lage
Biezen B |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Marten Jans (man), Prijn (vrouw)
Mari Jans (meid)
|
|
Lage
Biezen 2 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Peter Jans Versteegde (man), Mi (vrouw)
Mi Jans (kostkind)
|
|
Lage
Biezen 2 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Marten Dictussen (man), Anne (vrouw)
Jan, Andries en Lambert (kinderen)
|
|
Lage
Biezen 1 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Peter Luijcas Vorstenbosch (man), Peernel (vrouw)
Jenneke en Helena (kinderen)
|
|
Corsica A |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Fransis Jans Vermeulen (man), Beth (vrouw), Mi
Laurenssen (meid)
Jenneke (kind)
|
|
Corsica 9 |
Matig arm |
> 16: 2 |
Leijske, weduwe van Corst Jans, Mi (dochter)
|
|
Corsica C |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Jan
Joseph Heesackers (man), Mi (vrouw), Mi (dochter)
Beth, (kind)
|
|
Corsica 12 |
Niet arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Huybert Leendert de Vries (man), Mari
(vrouw)
Jenneje Jans (meid)
|
|
Corsica F |
Arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Willem Jan Dirx (man), Jen (dochter)
Lijs,
Meghel en Tijs
(kinderen)
|
|
Corsica 13 |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Laurens Ariens (man), Mari (vrouw), Mi Jans (meid)
Arien Jans (knecht)
|
|
Corsica 15 |
Matig arm |
> 16: 4
< 16: 1 |
Aart Jan Peter Martens, Aleke, vrouw,
Aart en Peternel (kinderen)
Teuniske, (dochter)
|
|
Corsica D |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Dirk Doncquers, Mi (vrouw), Jan (zoon)
Ariaantje (dochter)
|
|
Corsica 6 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Adriaan Corsten (man), Teuniske (vrouw
Corstiaan en Anneke (kinderen)
|
|
Rot: Zijtaart
|
|
Leinserond-weg 23 |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Aalbert Hendrix (man), Lijn (vrouw), Jan Jans (knecht)
Hendrik en Ariaantje (kinderen), Jennemarij Aarts (meid)
|
|
Leinserond-weg 22 |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Aart Hendrik van de Velde (man), Mi (vrouw), Hendrik
(zoon)
Jan, Elisabeth en Hendrik (kinderen)
|
|
Leinserond-weg 20 |
Niet arm |
> 16: 7
< 16: 7 |
Jan Adriaan Verhoeve (man), Adriaan (zoon), Mari
(vrouw), Claas Tijssen, Aart Willems, Maria Jans en
Marij Hendricx (boden)
Adriaan, Joannis, Wilbort, Lambert, Antonet en Maria
(kinderen), en Beth Hendricx (meid)
|
|
Leinserond-weg 19 |
Niet arm |
> 16: 4 |
Maria weduwe van Willems Steevens, Steven en Jan
(kinderen), Mari Tonis (meid)
|
|
Leinserond-weg 17 |
Niet arm |
> 16: 5 |
Jan, Lambert en Corstiaan, kinderen van Rut Lambert
Burgers, Willemijn Willems en Annemij Hendrikx (boden)
|
|
Leinserond-weg 16 |
Niet arm |
> 16: 4
< 16: 3 |
Dirk Peters van de Ven (man), Hendrik en Peter
(kinderen), Antonet Hendricx (meid)
Anneke, Gordina en Jan (kinderen)
|
|
Leinserond-weg 12 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 4 |
Jan Hendrix van Oever (man), Mi (vrouw)
Hijlke, Hendrina, Adriaan en Johannis (kinderen)
|
|
Leinserond-weg C |
Matig arm |
> 16: 4
< 16: 5 |
Matys Jan Peter Corsten (man), Jen (vrouw), Hendrik
Lamberts ende Mi Hendrix (boden)
Lambert, Annemij, Peter, Hendrik en Antonij (kinderen)
|
|
Leinserond-weg B |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 4 |
Aart Jans Verbeek (man), Mi (vrouw), en Jacob Jacobs
(knecht)
Joannis, Elisabeth en Hijlken (kinderen), Anneken Gerits
(meid)
|
|
Leinserond-weg 11 |
Niet arm |
> 16: 5 |
Jan Arien Teunisse Leesten (man), Ariaan, Peter, Hijlken
en Maria (kinderen)
|
|
Leinserond-weg A |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 4 |
Philip Jan Josephs (man), Deliana (vrouw)
Hendrik, Jenneke, Peter en Johannes (kinderen)
|
|
Leinserond-weg 9 |
Niet arm |
> 16: 2
< 16: 2
|
Hendrik Tonis van Eert (man), de vrouw
Antonij (zoon), Mi (zijn zus)
|
|
Leinserond-weg 10 |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Joannis Adriaan Hendrik Joosten (man), Beth (vrouw), Ida
(zus)
Jenneke en Hendrik (kinderen), Maria Ariens (meid)
|
|
Leinderond-weg 6 |
Niet arm |
> 16: 4
< 16: 4 |
Adriaan Hendrik Olijslagers (man), Jen (vrouw), Elen
Jans (knecht), Ariaantje Huijbers (meid)
Hendrik, Herman, Maria en Griet (kinderen)
|
|
Pater Vervoort-straat 26 |
Niet arm |
> 16: 4
< 16: 6 |
Mattheus Wilborts (man), Beth (vrouw), Hendrik Mattheus,
en Peternel Peters (meid)
Jenneke, Hendrik, Griet, Wilbort en Maria (kinderen),
Lambert Jansse (knecht)
|
|
Pater Vervoort-straat 24 |
Arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
Dirk Jan Peter Martens (man), Geritje (vrouw)
Willemijna Ansens (arm kostkind)
|
|
Pater Vervoort-straat A |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 2 |
Tonij Goorts van Gemert (man), Mi (vrouw
Mari en Jenneke (kinderen)
|
|
Rot: Doornhoek
|
|
Pastoor Clercx-straat 22 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3
|
Willem Geerits (man), Mi (vrouw)
Jenneke, Toniske en Mari (kinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 20 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 3 |
Tonij Goorts (man), Jen (vrouw)
Peter, Anneken en Antonet (kinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 18 |
Niet arm
|
> 16: 2
< 16: 7 |
Jan Jan Hendrix (man), Catalijn (vrouw)
Jenneke, Anneke, Ariaantje, Hendrik, Maria en Meghel
(kinderen), Jan Leenders (knecht)
|
|
Pastoor Clercxstraat 16 |
Arm |
> 16: 3
< 16: 4 |
Willem Panhuijse (man), Jan (zoon), Hendrien (vrouw)
Willem, Joannis, Marij en Jacomijn (kinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 14 |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 3 |
Fransis Jans Rijbroek (man), Willemijn (vrouw), Jans
(meid)
Ariaantje en Jenneke (kinderen), Jan Hendrix (knecht)
|
|
Pastoor Clercxstraat B |
Matig arm |
> 16: 3
< 16: 4
|
Hendrik Nelis Haubraken (man), Catarin (vrouw), Jennemij
(dochter)
Gerit, Jennemij, Anneken en Jan (kinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 12 |
Matig arm |
> 16: 2
< 16: 1 |
De weduwe van Arien Hendrik Ketelaars, Mi (dochter)
Dirske (kind)
|
|
Pastoor Clercxstraat A |
Arm |
> 16: 3
< 16: 2 |
Mi, weduwe Jan Nelis Haubrake, Jenneke en Anneke
(dochters)
Lambert en Johanna (kleinkinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 10 |
Arm |
> 16: 1
< 16: 3
|
De weduwe van Jacobus van Doorn
Willemijn, Joannis en Jan (kinderen)
|
|
Pastoor Clercxstraat 1 |
Matig arm |
> 16: 2 |
Jan Hendrick Dictusse (man), Mi (vrouw) |
|
Doornhoek 4 |
Niet arm |
> 16: 5
< 16: 1 |
De kinderen van Wilbert Doncqers met name: Joannis, Jan,
Annemij en Tonij, en Maria Hendrix (meid)
Hendrina (ook een van de kinderen)
|
|
Doornhoek 1 |
Arm |
> 16: 3
< 16: 4 |
Adriaan Cornelis Boeren (man), Mi (vrouw), Jan (zoon)
Mi, Teuniske, Gordina en Jennemij (kinderen)
|
|
Doornhoek, overzijde kanaal |
Niet arm |
> 16: 2
< 16: 6 |
Peter Ketelaars (man), Anneke (vrouw)
Hendrik, Dirske, Jan, Arien, Grietje en Joannis
(kinderen)
|
|
Doornhoek, overzijde kanaal |
Arm |
> 16: 2
< 16: 5 |
Hendrik van de Laarschot (man), Mi (vrouw)
Hendrina, Anne, Peernel, Annemij en Geertruij (kinderen)
|
|
Doornhoek, afgebroken bij het graven van het kanaal |
Niet arm |
> 16: 3
< 16: 1 |
Antonij Hendrik Teunisse (man), Lambert
(broer), Maria Lamberts (meid)
Annemij (zus)
|
|
Bergsven 4 |
Matig arm |
> 16: 2 |
Dirk Willem Stoots en Truy (vrouw)
|
|
Bergsven 2 |
Niet arm |
> 16: 4
< 16: 2 |
Antonij Lambert van de Ven (man), Maria (vrouw),
Hendrina Tonis (meid) en Lambert Janssen (knecht)
Jenneken (dochter), Elisabeth Hendrix (meid)
|
|
Bergsven B |
Arm |
> 16: 3 |
Jenneke Jans van Erp (man), Johanna en Hendrik
(kinderen)
|
|
Hemel 3 |
Matig arm |
> 16:
3
< 16: 1 |
Lijn, weduwe van Rombout Hendrix, Goort en Mari
(kinderen)
Jan Tyssen (knecht)
|
|
|
|
|
Analyse
In de volgende tabel zijn de
bevolkingsgegevens van Zijtaart uit 1709 en 1736 naast
elkaar gezet.
|
|
|
|
|
1709 |
|
1736 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
aantal woningen |
|
|
85 |
|
85 |
|
|
aantal inwoners
zonder personeel |
|
381 |
|
388 |
|
|
personeel |
|
47 |
|
62 |
|
|
aantal inwoners
inclusief personeel |
|
428 |
|
450 |
|
|
Gemiddeld personen
per gezin (incl. personeel) |
|
5.0 |
|
5.3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Huizen met personeel |
|
29 |
|
34 |
|
|
Procentueel |
|
|
|
34% |
|
40% |
|
|
Personeelsleden per
huis (huizen met personeel) |
1.7 |
|
1.8 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
personeel |
|
|
|
|
|
|
|
|
Knechten van 16 jaar
en ouder |
|
17 |
|
15 |
|
|
Meiden van 16 jaar
en ouder |
|
28 |
|
27 |
|
|
Knechten van 7-16
jaar |
|
2 |
|
8 |
|
|
Meiden van 7-16 jaar |
|
1 |
|
12 |
|
|
Totaal aantal
personeelsleden |
48 |
|
62 |
|
Enkele conclusies:
Het aantal
woningen is in 1736
hetzelfde als in 1709. Er werden in deze periode enkele nieuwe
huizen gebouwd, maar er werden er ook een paar afgebroken. Het
totaal bleef gelijk.
Het aantal bewoners nam wel toe. Bij de berekening zijn we er
van uitgegaan dat er gemiddeld evenveel eigen kinderen elders in
dienst waren, dan dat er knechten en meiden van elders
inwoonden. De gemiddelde gezinsgrootte steeg van 5.0 personen
per gezin in 1709 naar 5.3 personen in 1736.
het aantal personeelsleden nam toe van 48 (in 1709) naar 62 (in
1736). Er waren in 1736 meer gezinnen met personeel in dienst
dan in 1709. (Groei van 34 % van de gezinnen naar 40 %.) Het
gemiddeld aantal personeelsleden per gezin bleef daarbij
ongeveer gelijk.
Interessant is om te zien dat de groei tussen 1709 en 1736
volledig zit in de personeelsleden in de leeftijdsgroep van van
7 tot 16 jaar (de allerjongsten waren veelal schaap- of
koeherder). Deze groep werd in de periode 1709-1736 voor het
eerst voor het werk op andere boerderijen ingezet.
De armoede
|
Totaal |
1709 |
|
1736 |
|
|
|
aantal |
bedeeld |
|
aantal |
bedeeld |
|
|
|
woningen |
Armentafel |
|
woningen |
Armentafel |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Zondveld |
22 |
6 |
|
22 |
1 |
|
|
Biezen |
27 |
11 |
|
27 |
3 |
|
|
Zijtaart |
17 |
4 |
|
17 |
1 |
|
|
Doornhoek |
19 |
4 |
|
19 |
6 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Totaal |
85 |
25 |
|
85 |
11 |
|
Het aantal
gezinnen dat bedeeld werd door de Armentafel nam in Zijtaart
tussen 1709 en 1736 flink af. Mogelijk wijst dit op
toegenomen welvaart. Het kan ook zijn dat het beleid van de
Armentafel op de een of andere manier veranderd was.
Het register
van 1736 geeft nog een tussencategorie van 'matig armen'. Dit
waren gezinnen die weliswaar niet bedeeld werden door de
armentafel, maar te arm waren om een plaatselijke belasting (het
hoofdgeld) te betalen.
|
Totaal |
Totaal |
|
Niet arm |
|
Matig |
|
Arm |
|
|
|
woningen |
|
|
|
arm |
|
bedeeld |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Zondveld |
22 |
|
12 |
|
9 |
|
1 |
|
|
Biezen |
27 |
|
6 |
|
18 |
|
3 |
|
|
Zijtaart |
17 |
|
11 |
|
5 |
|
1 |
|
|
Doornhoek |
19 |
|
6 |
|
7 |
|
6 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Totaal |
85 |
|
35 |
|
39 |
|
11 |
|
Zijtaart en
Zondveld waren in 1736 de rijkste (of minst arme) gehuchten. In
de Biezen en Krijtenburg - het armste gehucht of rot - was het
aantal bedeelden tussen 1709 en 1736 drastisch gedaald, maar de
meeste gezinnen daar waren in 1736 nog wel zo arm dat ze
vrijgesteld waren van het betalen van het hoofdgeld.
De relatie
tussen de armoe en het personeelsbestand
|
|
Huizen |
|
Met |
|
percentage |
|
|
|
Niet arm |
|
personeel |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Niet arm |
35 |
|
22 |
|
62.9% |
|
|
Matig arm |
39 |
|
10 |
|
25.6% |
|
|
Arm |
11 |
|
1 |
|
9.1% |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Totaal |
85 |
|
33 |
|
38.8% |
|
Net als in
1709 was er in 1736 een duidelijk verband tussen armoe en
het hebben van personeel. Van de 'rijke' (niet arme) gezinnen
had 62.9 % personeel in dienst, en van de arme gezinnen slechts
9.1 %.
|
|
Totaal |
|
personeel |
|
personeel |
|
Percentage |
|
|
|
Personeel |
|
boven 16 |
|
onder 16 |
|
onder 16 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Niet arm |
43 |
|
32 |
|
11 |
|
25.6% |
|
|
Matig arm |
18 |
|
10 |
|
8 |
|
44.4% |
|
|
Arm |
1 |
|
0 |
|
1 |
|
100.0% |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Totaal |
62 |
|
42 |
|
20 |
|
32.3% |
|
Tot slot
blijkt dat arme gezinnen relatief meer kinderen in dienst hadden.
De reden zal wel zijn dat deze goedkoper waren dan een volwassen
knecht of meid. Dit past in het totaalbeeld dat de welstand van
het betreffende gezin een belangrijke reden was om al dan geen
personeel in dienst te hebben.
Normen en waarden:
Het uithuren en inzetten van 7-15 jarigen voor werk op de
boerderijen afkeuren zou de tijd van onze voorvaderen
onvoldoende recht doen. Op 12-13 jarige leeftijd was men kind-af.
In de bevolkingsregister vinden we in Zijtaart ook enkele
7-jarige en 8-jarige kinderen vermeld met als beroep 'koeherder'
of 'koeherderin'. Kinderen die niet op school zaten moesten al
jong mee werken. Als het niet thuis was, dan wel bij
bijvoorbeeld ome Toon op Donkersvoort. Men leze
bijvoorbeeld in de kroniek het relaas van Willem van Stiphout die zijn
jeugdjaren in de jaren 20 en 30 in detail
beschrijft. Willem maakte als werkende jongen van alles
mee bij zijn boeren, maar hij plaatste nooit vraagtekens bij de situatie zelf.
Willem leefde zijn leven in zijn wereld. Als we onze tijd
vergelijken met 1736 dan kunnen we vaststellen dat er veel verbeterd
is voor die leeftijdgroep, zoals betere gezondheidszorg
en onderwijs. Maar dat betekent nog niet dat we kunnen
zeggen dat onze voorvaderen het niet goed gedaan hebben.
|
|
